Z drugiej strony, środowisko, zwłaszcza społeczne, poprzez m. in. wychowanie także wywołuje w człowieku określone zmiany, mniej lub bardziej głębokie i trwałe. Ponadto można też być świadomie aktywnym w stosunku do samego siebie, słowem „in­westować” w swój rozwój. Dopiero te wzajemne zależności — co wielokrotnie podkreślano — wraz z wyposażeniem biologicz­nym łącznie decydują o kierunku rozwoju i jego obrazie.

Ciekawe, że prócz naukowych prób wyjaśnienia mechaniz­mów zawiadujących rozwojem człowieka, a zwłaszcza rozwojem i ostatecznym kształtowaniem się cech psychicznych, istniały (i istnieją) różne pozanaukowe koncepcje na ten temat. Jedna z nich to astrologia, która poszukuje zależności pomiędzy ukła­dem planet w momencie urodzenia, a właściwościami psychicz­nymi człowieka, także jego losem.