Jak już wielokrotnie wspomnieliśmy, na rozwój omawianych procesów wpływa wła­ściwy trening, którego inspiratorem jest przede wszystkim na­uczyciel, kontakty z dorosłymi i własna aktywność dziecka. Oko­ło 11 roku życia dziecko uczy się śledzić własne procesy myślenia i należycie kierować nimi.

Nowe, złożone środowisko, jakim jest szkoła, wpływa nie tylko na rozwój umysłowy dziecka, ale w dużej mierze kształ­tuje całą jego osobowość . Wydaje się, że rola

Oczywiście szkoła nie jest jedynym środowiskiem socjalizującym.  Równolegle dom  rodzinny,  grupa  rówieśnicza oraz inne instytucje wychowawcze (np. organizacje młodzieżo­we) współuczestniczą w omawianym procesie.

szkoły zaznacza się szczególnie w procesie uspołecznienia dziec­ka (używa się też terminu «socjalizacja»), czyli przygotowania do współżycia i współdziałania w najszerzej pojętym środowi­sku ludzkim.